Borci sahranjeni na Partizanskom spomen-groblju u Mostaru
Partizanski spomenik u Mostaru obavijen je velom tajni, a cilj našeg sajta je da pokušamo da nađemo odgovore na bar neka od postavljenih pitanja. U ovom članku razmatramo da li na lokalitetu ima sahranjenih boraca, i konkretnije, koji borci su tamo sahranjeni.
I sam naziv lokaliteta “Partizansko spomen-groblje” sugeriše da je ono za neke pale borce spomen-groblje, dok je za druge zaista groblje, odnosno da su sahranjeni u okviru spomenika.
Da počnemo analizu sa onim borcima za koje je potvrđeno da nisu sahranjeni na Partizanskom spomeniku.
U tu grupu ubrajamo stradale u koncentracionim logorima (po prirodi svojih pogibija njihova tijela nisu nikad pronađena), poginule tokom Pete ofanzive, bitke na Sutjesci, (njihovi posmrtni ostaci su položeni u zajedničku kosturnicu na Tjentištu), te pojedinačne slučajeve, kod kojih grobno mjesto nikad nije pronađeno, poput: Hasnija Kruškonja, avioinžinjer Franjo Intihar. Takođe nisu prenešeni posmrtni ostaci boraca koji su poginuli na udaljenim lokacijama, kao što je slučaj pilota Saliha Islamovića koji je poginuo i sahranjen u Bengaziju u Libiji. Moguće je da u ovu grupu spada i Mladen Avdalović koji je poginuo u Svilajncu (zabilježeno je da mu je 1945. godine majka još tražila grob). Spomen-ploče konkretno ovih boraca su posebno važne, jer je ovo često jedino mjesto sa spomenom njihovog imena, i jedino mjesto koje se može posjetiti i na koje se može položiti cvijeće.
Takođe, nekoliko porodica nam je potvrdilo da su borci sahranjeni na drugim lokacijama: Luka Cvitković, Mirko Andrić.
S druge strane, sredinom šezdesetih godina XX vijeka, u vrijeme izgradnje Partizanskog spomen-groblja, započeta je kampanja lociranja grobova palih partizana i prenosa njihovih kostiju u spomen-kosturnicu spomenika. To se prvenstveno odnosilo na poznata mjesta pogibija po okolnim mjestima u Hercegovini (na primjer, za vrijeme četničkog puča), ili mjesta zajedničkih streljanja, poput lokaliteta Ovojci u Mostarskom blatu. U ovu grupu spadaju borci koji su poginuli u Dramiševu (30), Konjicu (11), Bjelimićima (4), Glavatičevu (12), Rujištu/Zijemljima (15), Jablanici (3), Prozoru (7), Gacku (5), Bileći (3), Ljubinju (6), Stocu-Berkovićima-Hrgudu (5), Trebinju (3), Stjepan Križu (Kamena) (23), Ovojcima (7) – ukupno 137 boraca (navedene brojke su prema sjećanju Safeta Safe Dizdara iz 2001. godine koji je 1964-1965. učestvovao u ekshumaciji posmrtnih ostataka, arhiv R. B. Andrić).
Potvrdu o sahranjivanju na Partizanskom spomen-groblju dobili smo i od članova pojedinih boračkih porodica (primjeri: Salko Šestić, Branko Kosjerina, Ismet Kreso). Kod ovih porodica postoje sjećanja da su otvaranju prvobitnih grobnih mjesta prisustvovali članovi porodice, obično u društvu oficijalnih lica, često predstavnika SUBNOR-a, te radnika koji bi otkopali grob.
Brojni članci iz doba izgradnje Partizanskog spomen-groblja (primjeri u prilogu dole) takođe navode jasnu namjeru lociranja i sahranjivanja boraca, vjerovatno navodeći ukupnu moguću brojku (600-800 boraca). Prilikom proglašenja nacionalnog spomenika 2006. godine, navedena je brojka od “560 sahranjenih boraca”.
U monografiji “Hurqualya” Radmilo Braca Andrić navodi: “Usred partizanskog ratovanja bilo je jako teško voditi evidencije i sačuvati ostatke poginulih. Neke je odnijela voda, Neretva, Sutjeska ili su im leševi bačeni u jamu. Ovdje je sahranjeno nešto više od tristo boraca, što je nešto manje od polovine. Ostali nisu pronađeni. Sahranjeno je negdje oko stotinjak boraca kojima se zna i ime i prezime. A na onom mjestu gdje se danas polažu vijenci je masovna grobnica i posmrtni ostaci iz raznih jama u koje su bačeni ti partizani, a njihov identitet nije utvrđen nikada. Tu ima preko dvjesto posmrtnih ostataka. To je betonirano i postavljene su ploče. Tu se više ne može ući.”
Borci sahranjeni na Partizanskom spomen-groblju:
Trenutno je moguće potvrditi da su sredinom šezdesetih, kada je napravljen Partizanski spomenik, sljedeći borci otkopani iz svojih tadašnjih grobnih mjesta i preneseni u kosturnicu (spisak nije konačan, i zapravo, radi se tek o do sada potvrđenom broju palih boraca koji su sahranjeni na Partizanskom.) Ukoliko imate podatke o drugim borcima koji su takođe sahranjeni na ovom lokalitetu, molimo da nas kontaktirate.
Izvori: izjave članova porodica palih boraca, dokument iz arhiva Radmila Brace Andrića, spomenicinob.info. Fotografija na naslovnici: Saveta Radan, majka palog borca Bore Radana koji je, kao žrtva grupnog streljanja na Ovojcima 1943. godine najvjerovatnije sahranjen na Partizanskom spomen groblju.
Imate li podatke o drugim borcima koji su sahranjeni na Partizanskom spomen-groblju? Pišite nam.
PRILOG:
Primjeri iz stare štampe o namjeri sahranjivanja boraca u okviru Partizanskog spomenika:
Visoke brojke se danas čine pretjeranim, odnosno nerealizovanim, ali svjedoče o namjeri da se što više boraca prenese na Partizansko spomen-groblje.
Okt 1961: “… prema predviđanjima, u groblju će biti sahranjeno oko 800 palih boraca”
20. juli 1965: “Na partizanskom groblju biće sahranjeno preko 600 boraca”
22.9.1965.: “… Posmrtni ostaci oko 780 boraca iz Mostara, palih u borbama širom zemlje, bit će svečano sahranjeni u šest zajedničkih kamenih grobnica”
Sredinom septembra 1965. (odlomak): “(…) Spomen-ploče 610 boraca i zajedničke grobnice boraca poginulih u Dramiševu, Kamenoj, Glavatičevu-Bjelimićima i Ovojcima podsjećaće pokoljenja na veliki prilog glavnog grada Hercegovine narodnooslobodilačkoj borbi. (…)”
Večernji list, 22.9.1965: “Za tri dana svečano će se otvoriti Partizansko spomen groblje u Mostaru. Na groblju će se nalaziti zajedničke grobnice i spomen ploče 610 poginulih boraca. (…)”
Izvor: CIDOM
1965: “U ovom monumentalnom spomeniku nalaze se posmrtni ostaci 614 palih boraca čija su imena ispisana na kamenim pločama i na taj način simbolizovana herojska borba naroda ovog kraja.”
Septembar 1965: “… monumentalno Spomen-groblje, koje je primilo posmrtne ostatke 614 boraca izginulih u ovim krajevima.”
1965: “polaganje vijenaca na zajedničku grobnicu”
U ovom dokumentu se spominje preseljenje posmrtnih ostataka dr Safeta Mujića (1966): “(…) Izvjesnu činjeničnu di-gresiju treba tražiti i u prisustvu (probitne, prim.a.) grobnice narodnog heroja Safeta Mujića čije su kosti u međuvremenu prenijete u Mostar (…)”
izvor: spomenicinob.info.
* Tekst Odluke Komisije/povjerenstva za očuvanje nacionalnih spomenika kojom se “Graditeljska cjelina – Partizansko spomen-groblje u Mostaru proglašava se nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine”, objavljen u u “Službenom glasniku BiH”, broj 90/06.: “projektom izgradnje spomenika je bilo predviđeno 810 grobnih mjesta, ali je prikupljeno samo 560 ostataka poginulih boraca, od čega je 8 narodnih heroja. (…) Na spomen groblju postavljeno je 630 nadgrobnih spomenika koje su 2004. godine, uz suglasnost autora, zamijenjene novim od kamena «tenelije», istog oblika i natpisa. (Izvor informacija : gosp. Ahmet Ribica, ing. građevine – rukovodilac izgradnje.)
Povezani članci: