Mostarske “Gusle” na filmu i njihova veza sa Partizanskim spomen-grobljem

Godine 1941. u Mostaru je djelovalo Srpsko pjevačko društvo “Gusle” već preko 50 godina. U njihovom horu pjevao je i jedan pali borac sa Partizanskog, Rade Pičeta. Malo je danas poznato o ovom amaterskom udruženju koje je svojim pjevanjem nizalo velike uspjehe prije rata. Ipak, njihovo djelo ostalo je sačuvano na filmu snimljenom 1934. godine.

Riječ je o njemačkom filmu „Blutsbrüder“ iz 1934.g. koji je kod nas preveden kao „Bosanska rapsodija“ a sniman je većinom u Stocu. Gusle su išle u Stolac na snimanje, a dio pjesama je snimljen i u Mostaru. Film je značajan i jer je u njemu i dosta statista, ljudi iz kraja, i lijepih narodnih nošnji. Sa ovim filmom “Gusle” su postale prvi jugoslovenski hor koji je zabilježen u jednom zvučnom filmu. Takođe, zapaženu ulogu “Ciganina” odigrao je i poznati pjevač narodne muzike iz Mostara Mile Janjić.

Film je dostupan na njemačkom jeziku na Youtube-u:

Pjesme u izvedbi “Gusala” se mogu “na preskok” poslušati otprilike u 3. minuti (“Žetelačka”), kao i 10. (scena u pravoslavnoj crkvi), 16, 26, 35 (kolo), 59 („Mangupe“), te u 66. minuti.

Detalje nam otkriva tadašnji horovođa “Gusala” Tihomil Vidošić u svom zapisu objavljenom u monografiji za 50. godišnjicu “Gusala” 1938. godine:

“… “Gusle” te (1934, prim.a.) godine beleže u svoje anale jedan historiski momenat: sudeluju na filmu „Bosanska rapsodija”. Tako je pesma “Gusala” prodrla i daleko van granica naše domovine. “Gusle” mogu s pravom biti ponosne, pošto su one prvi hor u našoj zemlji, koji je zazvučao sa filmske vrpce. Vreme za pripremu potrebnih pesama bilo je vrlo kratko. Pevalo se ono, što je već ranije nastudirano, a po narudžbi filmskog muzičkog šefa i kompozitora Šmit-Gentnera komponovao je horovođa Vidošić i „Žetelačku pesmu”, kojom film i počinje. Hor je izveo i jedan šlager (engl. vale) komponovan od Geptnera, za hor udešen od Vidošića, gde su se istakle naše solistice sopran Lepa Jović i alt Štefica Vidošić. I taj šlager i pesme muškog hora od režisera specijalno određene („Mangupe” i „Otkada mi frula ne svira” s tenor-solom Vejsila Hadžibegića) znače veliki umetnički kompromis, bez koga uostalom ne postoji nijedan film na svetu, ali sudelovanje mešovitog hora Gusala sa Mokranjčevim delovima iz „Liturgije”, ,VIl Rukoveti”, odlomcima iz „X” i pesmom „Mekam“ pokazalo je solidnu, da ne kažemo visoku muzičku kulturu našeg ansambla dostojnu reprezentacije. Pisac ovih redaka neće nikad zaboraviti vanredan utisak na Nemce, koji su snimali film kad su slušali Mokranjčevu muziku, prikazanu u detaljno proosećanoj i produbljenoj izvedbi našeg hora. Muzički režiser Gentner oduševljeno je uskliknuo: „Izvrsan hor, izvrsna muzika”. Arhitekt filma Dr. Berger rekao je: „Hor “Gusala” je prvoklasan, a pesme koje je pevao fantastično su divne”. Povodom svog uspeha “Gusala” sarajevski list „Jugoslovenska pošta” piše: „Ovaj renomirani zbor sa velikim umetničkim kvalitetima, pokazao je da u pogledu muzičke kulture Mostar, klasični grad sevdalinke, stoji uvijek na najvećoj visini. Kid slušamo zbor “Gusala” u „Bosanskoj rapsodiji“ nikako ne možemo da se otmemo pravilnoj i tačnoj konstataciji: zbor “Gusala” čini najveću čast našoj muzičkoj kulturi. Gusle postižu savršene muzičke vfekte, ovaj zbor skladan i izražajno moćan, podsjeća na čuvene argističke vokalne trupe: na zbor „Moravskih učitelja“ ili na družine „Donskih Kozaka”! Interpretaciji naših narodnih pesama onako kako je daju “Gusle” nema kod nas takmaca … Klasični grad sevdalinke Mostar svojim “Guslama” reprezentovao je u ovom filmskom delu našu muziku onako kako se to samo moglo i poželeti”.

Još jedan zapis tog događaja ostavio je Slobodan Šain, sin predsjednika gusala Ljube Šaina, objavljen u “Knjizi o Mostaru”:

“Još jedan upečatljiv događaj sa “Guslama” ostao mi je u sjećanju kada se snimao film “Bosanska rapsodija” u Stocu i Mostaru. Tada je hor “Gusala” bio angažovan u prvom zvučnom snimanju filma u Jugoslaviji. Jednog ranog jutra otac me poveo sa sobom autom na snimanje filma u Stolac zajedno sa horom “Gusala”. Članovi hora već su bili ušli u autobuse iz kojih se razlijegala gromka pjesma uz dovikivanje i dobacivanje raspoloženog hora za putovanje i predviđeno snimanje. Kolona autobusa na čelu sa našim autom krenula je odmah prema Stocu ali se već prije Bunc, zbog ogromne prašine koja se dizala sa makadamskog puta, kolona rastegla u nedogled. Pred Stocem smo se sačekivanjem opet okupili u kolonu i zajedno ušli u Stolac gdje nas je sačekala ogromna masa svijeta izašla na uske ulice i sokake. Gužva je bila neopisiva i mi smo se na čelu kolone jedva probijali kroz masu svijeta sviranjem sirene i opštom bukom motora auta i autobusa da bi stigli na odredište gdje se trebao snimati film. Na toj poljani pored rijeke Bregave sa okolnim vrbacima gdje smo konačno uspjeli stići, već su se vršile pripreme za snimanje filma sa režiserima, snimateljima, glumcima koji su bili odjeveni u kostime bosanske narodne nošnje i ostalim tehničkim osobljem ekipe snimanja. Svuda okolo bile su razapete neke kulise, postavljeni stolovi i klupe, reflektori, ogledala i filmske kamere sa sijaset drugih aparata i kablova. Na raspaljenim vatrama i žarima vrtjelo se na ražnjevima više jaganjaca i ovnova a takođe i dva – tri vola, tako da je cijeli prostor bio zapahnut mirisima pečenja i zadimljen od vatri i izgorjele masnoće.
Sunce je već bilo dobro pripeklo ali pored rijeke i sklonjeni u šumarku nije nam bilo tako vruće iako je sve vrilo od mnoštva ljudi i uključenih i postavljenih reflektora i ogledala. Ja sam naćulio uši i na sve strane posmatrao i slušao šta se događa a onda pokušao da se približim sceni snimanja, međutim otac me je držao dobro na oku i nije dao da se udaljavam i izgubim u nastaloj gunguli pred početak snimanja.
Ispred hora bio je postavljen veći broj mikrofona i drugih raznih aparata i kada je snimanje počelo, hor je sinhronizovano pjevao kao i solisti sa odigravanjem pojedinih radnji i smjenom scene, izabrane pjesme, kola i druge kompozicije. Snimanje pojedinih scena se ponavljalo i po više puta, pa su tako solisti i hor takođe, morali ponovo pjevati. Film se snimao nekoliko sati tako da su svi učesnici na kraju bili zamoreni i iscrpljeni i jedva čekali da posjedaju za postavljene stolove za ručak. Za ručak su bili servirani pečeni jaganjci, ovnovi i volovi koji su se vrtili na ražnju za vrijeme snimanja filma i služili kao dekor ambijenta u pojedinim scenama. Naravno da se toliko pečeno meso moralo zaliti i hladnim pićem, tako da se poslije vina i piva ponovo razlegla pjesma raspjevanog i raspoloženog hora “Gusala” koja nije prestala ni u autobusima sve do Mostara. Poslije nekoliko dana u Mostaru je nastavljeno zvučno snimanje solista i hora u prostorijama društva i sa time se završilo prvo uspješno snimanje zvučnog filma u predratnoj Jugoslaviji sa horom i solistima “Gusala”…”

SPD “Gusle” i njeni članovi su u tijesnoj vezi sa Partizanskim spomen-grobljem u Mostaru. Već pomenuti Rade Pičeta, trgovac iz Mostara, kao pali borac NOR-a, ima spomen-ploču na Partizanskom spomen-groblju (nije nam poznato da li je i on učestvovao u snimanju ovog filma). Starija kćerka profesora Vlade Samardžića, člana “Gusala”, Ives, takođe je pali borac NOR-a sa spomen-pločom na Partizanskom; nju je lično na smrt osudio Maks Luburić na „priekom sudu“ u Sarajevu marta 1945, i objesio na Marindvoru sa desetinama drugih rodoljuba). I autor gornjih redova Slobodan Šain je rođak palog borca Nebojše Šaina, odnosno Slobodanov otac Ljubo, žrtva ustaškog terora, je Nebojšin stric.

Brojni članovi SPD “Gusle” iz Mostara pali su kao žrtve ustaškog terora ljeta 1941. godine. Na ovoj fotografiji iz 1938. godine prepoznajemo neke od njih: ubijeni od ustaša, donji red, s lijeva na desno: Mihajlo Bilić (šef poreske uprave, prvi s lijeva), Danilo Grković (penzioner i blagajnik Društva, peti, ubijen u Jasenovcu), Ljubo Šain (predsjednik, peti s desna), sveštenik Pero Pejanović (četvrti s desna), Dušan Hamović (trgovac, treći). Rade Pičeta (trgovac, pali borac NOR-a, stoji u drugom redu, drugi s desna). U sredini je barjaktar Ilija Toholj (imao radnju bicikala i elektronike), u gornjem redu Ljubo Gačić (drugi s lijeva, u ustaškom pogromu takođe izgubio brata Desimira i oca Milana). Preživjeli su rat, donji red: prof. Jovo Radulović (šesti s lijeva), Milan Dokić-Davidović (državni tužilac, bas pjevač i dirigent, do njega, u sredini), horovođa Tihomil Vidošić, koji je odmah do Dokića-Davidovića, sa bijelom leptir-mašnom). I prof. Vlado Samardžić, član upravnog odbora “Gusala”, otac palog borca Ives, preživio je rat (sjedi četvrti s lijeva). Takođe je preživio pjevač Slavko Karan (stoji u vrhu, desno od zastave). Upravo ovaj besmisleni teror ustaških vlasti nad prijateljima, kolegama i komšijama ponukao je Mostarce da masovno podrže narodno-oslobodilački pokret i učestvuju u narodno-oslobodilačkoj borbi.